Ljocht op Tsjom
Het terpdorp Tzum ligt ongeveer 4 km ten zuidoosten van Franeker en maakt deel uit van de gemeente Franekeradeel.
Het bij Tzum behorende buitengebied is vrij uitgestrekt, vooral naar het westen, zuiden en zuidoosten, waar de Lollumerweg, de Slachtedijk en de Plattedijk de begrenzing vormen. Buurtschappen en alleenstaande boerderijen, veelal op terpen gelegen, waren vanuit het dorp vaak alleen maar bereikbaar via opvaarten of polderdijken. Enkele van deze buurtschappen zijn onder meer Tritzum, Fatum, Tolsum, Laakwerd, De Vlearen, “t Slot en Holprijp.
Tzum is een typisch terpdorp. Op de vrij hoge en omvangrijke terp staat de kerk met daarnaast de in de wijde omtrek opvallende toren. De toren is 72 meter hoog; de romp meet 31 meter en de spits 41 meter. De toren in zijn huidige vorm is in de jaren 1548/1549 gebouwd door torenmeester Cornelis Claasz. De stijl is laatgotisch.
De kerk is oorspronkelijk romaans, maar heeft in de loop der jaren verschillende verbouwingen ondergaan, waarvan die van 1881 het meest ingrijpend was. Vooral van het interieur en aan de zuidkant van de kerk is veel van het oude verdwenen.Sinds het samengaan van de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente van Tzum in een SOW gemeente draagt de kerk de naam Johanneskerk.Het Gereformeerde kerkgebouw aan de Wommelserweg is inmiddels in particuliere handen overgegaan.
De kern van het dorp bestaat uit de Voorstraat (de verbinding tussen terp en vaarwater) met daaraan evenwijdig de achterstraatjes (achterbuorrens). De oude bebouwing aan de buitenzijde van de achterbuorrens is in de 50er en 60er jaren afgebroken (gesaneerd!) en vervangen door nieuwbouw. De oude haven is gedempt evenals de oostelijke en westelijke opvaarten die als het ware het dorp omsloten.
Langs de uitvalswegen naar Franeker, Wommels en Wjelsryp is een soort lintbebouwing ontstaan.
Naderhand heeft het dorp een uitbreiding gekregen met een aantal nieuwbouwwijken, waardoor de oppervlakte meer dan verdubbeld is. Een laatste uitbreidingsplan wordt gerealiseerd aan de Franekerweg.
Buiten de Johanneskerk en –toren heeft Tzum niet veel monumenten. Opvallend zijn wel een aantal topgevels aan de Voorstraat, het oude schoolgebouw uit 1830 tegenover de kerk (nodig aan restauratie toe!), de voormalige pastorie uit 1868 naast de kerk en 1 km buiten het dorp, richting Franeker, het wit gestuukte elektrische gemaal van de Zuiderpolder, in de volksmond nog altijd “het stoomgemaal” genoemd.
Ondanks de verschillende uitbreidingen is het aantal inwoners ongeveer gelijk gebleven. Momenteel telt Tzum ongeveer 1200 inwoners.
Van oorsprong is Tzum een echt agrarisch dorp en hadden bijna alle Tzummers, rechtstreeks of zijdelings, hun inkomen uit het boerenbedrijf. In deze tijd vindt het grootste deel werk buiten het dorp, meest in Franeker, Leeuwarden of elders. Helaas is Tzum gedurende de laatste decennia een aantal voor het dorp toch belangrijke voorzieningen kwijtgeraakt. Zo sloot de zuivelfabriek, deed de Rabobank de deuren dicht en verdween de laatste van de oorspronkelijk wel zeven kruidenierswinkels.
Gelukkig zijn er nog veel positieve zaken op te noemen die het dorp leefbaar maken en houden.
Aan de Dekemastraat staat het zorg- en bejaardencentrum Martenahiem met .. zorgplaatsen en 23 aanleunwoningen. Martenahiem maakt deel uit van zorgcentrum De Greidhoeke.
De “Staetlânsskoalle”, de basisschool aan de Smidsreed, bloeit als nooit tevoren. Naast de kerk, aan de Nieuwbuurtsterweg, vinden we het prachtige gemeenschapscentrum “de Moeting”, met een ruime gym- annex feestzaal en in de oude pastorie veel vergaderruimte. Verschillende verenigingen hebben hier hun thuishonk.
Ook wat de middenstand betreft zijn we nog goed voorzien. Middenstanders en bedrijven hebben zich verenigd in de “Tsjommer Winkeliersferiening”. In Tzum hebben we nog een warme bakker, een zelfslachtende slager, een bloembinderij, een hoveniersbedrijf, een autorijschool, een aantal transportbedrijven, een aantal loonbedrijven, een fouragehandel, een aantal timmer/bouwbedrijven, een dakdekkersbedrijf en buiten het dorp een kuikenmesterij en een kippenboerderij voor scharreleieren. Verder kunnen we nog kamperen bij de boer.
Ook wat de culturele kant betreft is er de nodige bedrijvigheid. Tzum beschikt over een bloeiende toneelvereniging. Sportief gezien valt er ook genoeg te beleven. Duidelijk herkenbaar in het dorp zijn de ijsbaan (van de ijsclub), het kaatsveld het voetbalvelden de tennisbaan.
Voor wie nog verder zoekende is: we hebben op het dorp ook nog een ouderensociëteit, een peuterzaal, een jeugdsoos, twee vrouwenverenigingen, een mannenvereniging, twee biljartverenigingen, een kaartclub en de nodige buurtverenigingen. Kortom, Tzum is een dorp waar het goed wonen is
It Ljocht Op Tsjom
Het wapen van Tzum
Tzum is een dorp in de gemeente Franekeradeel. Deze vroegere grietenij was verdeeld in vier zgn. “fjarndels”. Dit had te maken met de rechtsomgang in de middeleeuwen. De fjarndels moesten om de beurt een rechter (grietman) uit hun deel aanwijzen om de grietenij te besturen en het grietenijgerecht voor te zitten. Het dorpsgebied van Tzum was zo groot, dat dit op zich al een fjarndel was. Er waren hier 56 stemdragende plaatsen en in het dorpsgebied lagen wel 25 terpen en diverse buurten. Dit fjarndel was op zichzelf ook weer in vier delen verdeeld. Deze situatie treffen we in het ontwerp voor het dorpswapen aan: in vieren van groen en goud.
Van edele staten en stinsen die hier stonden is weinig meer over. Hottinga State, waar de Hottinga’s de Douma’s en de Burmania’s hebben gewoond; Oud- of Groot-Heerema; Nieuw-Heerema, waar de families Grovestins en Van Starkenborgh hebben gewoond. Van deze edele families is de rode leeuw in het wapen het symbool. In de wapens Herema, Burmania, Starkenborgh en de Hermana’s, die op een slot op Kouüm hebben gewoond, komen rode leeuwen op goud voor.
De toren van Tzum is de hoogste van alle dorpskerken in Friesland. De spits reikt tot 72 meter hoog. Naar een verhaal van Waling Dijkstra zouden twee ouderlingen uit Oldeboorn in Tzum op bezoek zijn geweest om de toren te meten met een touw. Zij wilden bij de kerk van hun dorp de hoogste toren van Friesland bouwen. De vrouw van de meester van Tzum had dat door en sneed op een bepaald moment een deel van het touw af, zodat Tzum de hoogste toren van de provincie behield. Hierom worden de Oldeboornsters “tuorkemjitters” genoemd en de Tzummers “Lyntsjesnijers”.
Het mes in de vorm van een dolk heeft daarom een plaats in het wapen gekregen. Deze dolk staat echter ook voor de strijd die hier in de 16de eeuw is geleverd op diverse momenten. De dolk is rood. Rood als kleur van strijd. De dolk is schuin geplaatst om de actie aan te geven.
Veeteelt is al heel lang het belangrijkste middel van bestaan in de omgeving van Tzum geweest. Reeds in de Romeinse tijd werd hier veeteelt bedreven. In de terp van Tolsum werd een wastafeltje uit de 1e of 2e eeuw na Christus gevonden, waarop een koopcontract stond geschreven, waarbij Stelus, zoon van Riparius, voor 115 sestertiën een rund verkocht aan Gargilius Secundus. Als getuigen fungeerden twee centurio’s van het 5de Romeinse Legioen.
Als herinnering hieraan staat in het eerste kwartier een zilveren runderkop. Als tegenhanger staat in het vierde kwartier een klaver, in de Friese heraldiek het symbool voor de veeteelt, of het bezit van weiland. Het groen van het 1e en 4e kwartier geeft de weilanden aan rondom het dorp.
Historie van Tzum
Wanneer Vegelin van Claerbergen op zijn uitkijkpost in Joure stond, kon hij bij helder weer de torens van 10 steden en 200 dorpen zien. Daar is dan zeker Tzum bij geweest, want als het zicht goed is, dan is deze reus van 72 meter hoogte in een zeer groot deel van West- en Midden-Friesland gemakkelijk to ontdekken.
Het volksverhaal van de lyntsjesnijers wordt ons door Waling-om heel smakelijk verteld. Gabe kerkvoogd en Pibe ouderling van Oldeboorn, de beide tuorkemjitters, die door Saske, de vrouw van meester Schelte to Tzum, „to fiter” werden genomen. In oudere lezingen wordt echter ook de Hallumers en de Boudumers aangewreven, dat zij met hoogmoed in het hart naar Tzum togen om de toren daar to meten met de bedoeling een nog hogere to bouwen.
Hoe het ook zij, Tzum heeft de hoogste dorpstoren tot vandaag de dag toe behouden en hij heeft het al ruim 4 eeuwen uitgehouden, al hangt hij dan een paar meter uit bet lood. De spits, die 41 meter lang is, is vooral de oorzaak van deze uitzonderlijke afmeting. Iemand, die als schrijver dezes behept is met hoogtevrees, moet maar niet proberen de haan to bereiken.
Daar had een jongetje van een jaar of zes geen last van, die de ladders beklom en zijn vader, die boven bij het ,kruis” aan het werk was, waarschuwde : ,Heit, der is ien by mem, dy wol heit sprekke.” Dat heft niet een beetje schrok, behoeven we niet to vertellen. Maar hij kreeg zijn zoontje heelhuids beneden, die helemaal niet begreep waarom hierover zoveel drukte werd gemaakt. ,Mem hie ommers sein, dat er heit even ophelje moast!”
De hoge toren is in 1548 gebouwd en wel in een jaar, 4 maanden en 14 dagen.
Klokken van de Johannes Kerk. Tzum.
De van Wou klok is 500 jaar 1525-2025.
Gherardus van Wou begon in 1474 in het Duitse Kleef met klokken gieten. Later ging hij in Noord Brabant wonen,(bij (Roosendaal) en weer later werd de klokken gieterij verplaatst naar Kampen waar hij in 1627 overleed. Hij werd een van de beste klokkengieters van Europa, door zijn voortreffelijke giettechniek. In totaal heeft hij 120 klokken gegoten waarvan 20 in Friesland, o.a. in Goutum 1511, Lekkum 1512, Kimswerd 1515, Lytsewierum 1516, De Gaastmeer 1517,Ald Beets 1520, De laatste klok was voor Twisk 1526.
In 1527 werd de klokken gieterij overgenomen door zijn stiefzoon Johannes Schonenberg, die ook al veel werk met hem samen uitvoerde. (Zie het opschrift in de klok van Tzum)
Ook hangen er 6 klokken met een diameter van 224 cm van Gherardus van Wou in de Dom van Utrecht, zo ook in Hamburg, Osnabrück en Munster.
Gerardus van Wou heeft de klok waarschijnlijk in Tzum ter plaatse gegoten, met zware klokken gebeurde die in tijd tot ± 1550.( Voor het gieten werd een kuil gemaakt.) De klok weegt 1710 kg en heeft een diameter van 143 cm. De klok is opgedragen aan de heilige drie. Het opschrift op de klok is. jhezus, maria, Iohannes wou fudere gherardus schonenborg qz johannes anno domini m ccccc ende xxv 1525 dus.
De klok heeft eerst in een eerdere toren gehangen, want men is met de bouw van de toren van nu in 1548 begonnen.
De klok luidde voor het eerst in de nieuwe toren op 20 december 1549. Hij werd “Vredesklok” genoemd, omdat er 1524 en vredesakkoord kwam tussen Karel de vijfde en de Friese stadhouder Toutenburg. Friesland werd 1 van de 17 Bourgondische vrije gewesten.
In 1943 tijdens de 2de wereldoorlog is de klok door de Duitsers weggehaald, maar niet omgesmolten tot wapentuig. Hij werd na de oorlog in Meppel terug gevonden, bij meerdere klokken die daar aanwezig waren.
De tweede klok was uit 1627, deze klok was gegeten door Hans Falk van Mierenberg, maar deze was minder goed, want in 1722 barste hier een stuk uit, in 1870 is hij omgesmolten. Van het oude materiaal goot van bergen uit Heiligerlee in 1870 een nieuwe klok die in 1943 door de Duitsers is weggehaald en niet weer is terug gekomen.
Het opschrift op de klok uit 1627 was.
“W Vivos voco mortius plango = De levende roep ik de doden betreur ik.
Int iaer onzes heeren ende salichmaeker Jhesu Crhistiduysent ses hondert ende seven en twintich heeft mij Hans Falck van Neutenberg ghegoten.
Jonker Edsart Tjaerda van Starkenborgh & Thet van Grovenstins
Jonker Duco van Jonghema grietman van Franekeradeel en Lisk van Eysinga sijn huisvrouw
Jonker Heero van Hottinga& frou Anna Eesma
Conrardus Alutarius predikant in die tijdt
Pieter Hessels, Claes Haringa, Syds Jouhans kerckmeister in die tijdt
Hans Falk werkte van 1616 tot 1634 te Leeuwarden, in 28 kerktorens in Friesland hangen klokken door hem gegoten.
In 1978 zijn er twee kleine klokken naast de grote van Wou klok geplaatst, deze waren gegoten in
Arle Rixt in Noord Brabant. Het geld hiervoor werd door de dorpsgemeenschap en oud Tzummers opgebracht. Toch ze pasten niet echt bij de oude van Wou klok. Maar in 2002 bij de laatste restauratie van de toren zijn ze vervangen door 2 klokken uit de Katholieke kerk uit Bussum, die gesloopt werd. Er hangen dus nu drie katholieke klokken in de toren van Tzum.
Ook de oude van Wou klok is in 2002 gerestaureerd.
Tot 1978 werden de klokken met een touw geluid.
P. Smedinga. November 2024.